Radyoaktif Atık ve Kullanılmış Yakıt Yönetimi Yönetmeliği

Radyoaktif Atık ve Kullanılmış Yakıt Yönetimi Yönetmeliği, Nükleer Düzenleme Kurumu tarafından hazırlanmış ve 7 Kasım 2023 tarihli ve 32362 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (Madde 31). Yönetmelik, 7381 sayılı Nükleer Düzenleme Kanununa dayanır (Madde 3) ve 2004, 2009 ve 2013 tarihli üç eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır (Madde 30). Yönetmeliği Nükleer Düzenleme Kurumu Başkanı yürütür (Madde 32).

Yönetmelik neyi ve kimleri kapsar?

Yönetmelik, nükleer enerji ve iyonlaştırıcı radyasyona ilişkin faaliyetler sırasında ortaya çıkan radyoaktif atıkların ve kullanılmış yakıtların güvenli yönetimini ve sahipsiz radyoaktif maddelere ilişkin hususları kapsar (Madde 2). Yükümlü, Nükleer Düzenleme Kurumundan lisans, izin veya yetki belgesi almış "yetkilendirilen kişi"dir. Radyoaktif atıklar çevreye salınamaz veya bırakılamaz (Madde 5). Atıkların oluşumu miktar, hacim ve radyoaktivite olarak mümkün ve makul olan en düşük seviyede tutulur (Madde 6).

Radyoaktif atıklar nasıl sınıflandırılır?

Atıklar, radyoaktivitelerine ve içerdikleri radyonüklitlerin yarı ömürlerine göre çok kısa ömürlü, çok düşük seviyeli, düşük ve orta seviyeli ve yüksek seviyeli atık olarak sınıflandırılır; sınıflandırmayı atığı ortaya çıkaran faaliyetin yetkilendirilen kişisi yapar (Madde 20). Yaklaşık yüz günden kısa yarı ömürlü ve serbestleştirme veya salım sınırlarının altına düşecek atıklar çok kısa ömürlü sınıftadır. Yüksek seviyeli atıklar yalnızca derin bertaraf tesislerinde bertaraf edilir; düşük ve orta seviyeli atıklar için, aktivite değerlerine göre, yakın yüzey, orta derinlik veya derin bertaraf tesisleri öngörülür.

Yönetim süreçleri ve yetkilendirilen kişinin yükümlülükleri nelerdir?

Yetkilendirilen kişi atıkların karakterizasyonunu yapar, işler (ön muamele, muamele, uygunlaştırma), gönderileceği tesisin atık kabul kriterlerine göre paketler, paketleri etiketler, depolar ve taşır (Madde 19-24). Atık paketleri en az radyonüklitleri, toplam radyoaktiviteyi, hacim ve ağırlığı, paket yüzeyinden 1 metre mesafede ölçülen doz hızını, atık sınıfını, kimlik numarasını ve paketleme tarihini içerecek şekilde etiketlenir (Madde 22). Radyoaktif atık ve kullanılmış yakıtlara ilişkin kayıtlar tesis, saha veya yer düzenleyici kontrolden çıkarılana kadar saklanır ve belirli tesisler için her yıl Kuruma yönetim raporu sunulur (Madde 27-28). Karakterizasyon ve sınıflandırma hizmeti veren laboratuvarlar ile ölçüm ve analiz yöntemleri akredite olmalıdır (Madde 16).

• Radyoaktif atık yönetimi planı, yetkilendirme başvurusunda Kuruma sunulur (Madde 11).
• Atık ve kullanılmış yakıt envanteri bilgileri, sonu 4 ve 9 ile biten yılların sonuna kadar TENMAK'a sunulur (Madde 12).
• Kullanım dışı kalmış kapalı kaynaklar çevreye bırakılamaz; mahrecine iade edilir, bu mümkün değilse radyoaktif atık tesisine teslim edilir (Madde 13).
• Radyasyon acil durumlarında ortaya çıkan atıkların yönetim maliyeti, ilgili faaliyet için yetkilendirilen kişiye aittir (Madde 15).

Sahipsiz kaynaklar ve metal hurda ithalatında ne öngörülür?

Sahipsiz radyoaktif maddeler için gerekli işlemleri TENMAK belirler ve yürütür; doğan zarar ve masraflar, Kurumca tespit edilen son sahibi tarafından karşılanır. Yurda ithal edilen metal hurdalarda giriş sırasında radyoaktivite tespit edilirse, çıkış ülkesinde Kurumca yetkilendirilmiş tüzel kişilerce yapılan kontrol sonucunda hurdanın radyoaktivite içermediğini gösteren belge sunulursa, Kurumdan görüş alınarak sahipsiz radyoaktif madde olarak işlem yapılabilir; yönetim ve taşıma masrafları ithalatçıya aittir (Madde 14).

İmha ve geri dönüşüm açısından ne anlama gelir?

Radyoaktif atıklar sıradan atık bertaraf, yakma veya geri dönüşüm kanallarına verilemez; bunların yönetimi yalnızca Kurumca yetkilendirilen kişiler eliyle yapılır. Bertaraf tesislerinde yalnızca katı veya katı forma dönüştürülmüş atıklar bertaraf edilir (Madde 26). Atıkların yakılmasına ilişkin yönetmelik de radyoaktif atıkları kapsam dışı bırakır. Hurda, atık veya ikinci el cihaz işi yapan firmalar, radyoaktivite şüphesinde faaliyeti durdurup yetkili kurumlara başvurmalıdır; metal kabul eden atık tesislerinde radyasyon ölçüm cihazı şartı da bu nedenle önem taşır.

Uygulamada nelere dikkat edilmelidir?

Faaliyetler Kurumun denetimine tabidir; mevzuata, yetki koşullarına veya Kurum kararlarına aykırılık halinde idari yaptırım uygulanır (Madde 29). Yetkilendirilen kişinin işi bırakması veya yetkisinin iptali, atıklara ilişkin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (Madde 17). Yönetmeliğin yürürlüğünden önce yetkilendirilen kişiler için geçiş planı gerekir; nükleer tesis veya radyoaktif atık tesisi işletenler bu planı yayımdan itibaren bir yıl içinde Kuruma sunar (Geçici Madde 1).