Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik

17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik, insan ve hayvanlara yönelik doğrudan veya çevre aracılığıyla oluşabilecek risklerin önlenmesini, bertaraf edilmesini veya kabul edilebilir seviyeye indirilmesini; tüketici menfaatlerinin korunmasını ve haksız rekabetin önlenmesini amaçlayan resmî kontrollerin usul ve esaslarını belirler (Madde 1). Yönetmelik 5996 sayılı Kanunun 31. maddesine dayanır (Madde 3), Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülür ve en son 8 Mayıs 2025 tarihli ve 32894 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle güncellenmiştir.

Yönetmelik neleri kapsar?

Yönetmelik; resmî kontrolleri, izlenebilirliği, hızlı uyarı sistemini, acil durumları, ihtiyati tedbirleri, kriz yönetimini, kamuoyunun bilgilendirilmesini, resmî sertifikasyonu, ulusal kontrol planlarını, sorumlulukları ve itirazları kapsar (Madde 2). Tarımsal ürünlerin ortak piyasa düzenlemelerine uygunluğunun doğrulanmasına yönelik kontroller kapsam dışıdır. Resmî kontroller risk esasına göre yapılır ve ön bildirim gerektiren tetkik gibi haller dışında işletmeciye haber verilmeden gerçekleştirilir (Madde 5).

Numune alma ve itiraz nasıl yapılır?

Numune alma ve analiz Türk Gıda Kodeksi ile ilgili numune alma ve laboratuvar yönetmeliklerine göre yapılır; analiz için alınan numune bedeli ödenmez (Madde 12/1). Kural olarak iki takım numune alınır: birincisi Bakanlıkça belirlenen laboratuvarda analiz edilir, ikincisi şahit numune olarak il veya ilçe müdürlüğünde saklanır; işletmeci isterse üçüncü takım kendisine bırakılır. İşletmeci analiz raporuna tebliğden itibaren en geç yedi gün içinde itiraz edebilir, şahit numunenin sonucu kesindir (Madde 12/2 ve 12/4). Kalan raf ömrü yedi günden az gıdalarda ve numune miktarının yetersiz kaldığı durumlarda tek takım alınır ve analiz sonucuna itiraz edilemez.

Fiziksel muayenede ürünün tüketime uygun olmadığı veya gıda ya da yem vasfını kaybettiği anlaşılırsa durum tutanakla tespit edilir, numune alınmaz ve doğrudan yasal işlem uygulanır (Madde 12/6).

Uygunsuz gıda ve yemde hangi önlemler alınır?

Yurt içinde işletmeci, gıda ve yem güvenilirlik şartlarına uymadığını değerlendirdiği ürünün toplanması için işlemleri derhal başlatır, Bakanlık il veya ilçe müdürlüğünü bilgilendirir ve gerekirse tüketiciye veya kullanıcıya ürünün iadesi için çağrıda bulunur (Madde 40/2). Ciddi risk durumunda Bakanlık, ürünün piyasaya arzını, kullanımını ve ülkeye girişini kısıtlayıcı ve yasaklayıcı idari tedbirleri alabilir; işletmeci buna uymakla yükümlüdür (Madde 30/3). Bilimsel belirsizlikte geçici üretimin durdurulması, arz ve tüketimin engellenmesi ve ürünlerin toplatılması gibi ihtiyati tedbirler de mümkündür (Madde 14/5).

İthalatta Bakanlık uygun olmayan gıda ve yemi alıkoyar ve işletmeciye bildirir; imhaya, özel işleme tabi tutmaya, geri göndermeye veya amaçlanan kullanımı dışında başka bir amaçla kullanıma karar verebilir. Ürün piyasaya sunulmuşsa önce takibi yapar ve gerekirse tüketiciye iade çağrısı dahil toplatma kararı verir (Madde 20/1).

İmha ve masraflar açısından ne anlama gelir?

Yönetmelikte imha, birkaç farklı bağlamda yer alır. İthalatta imha, özel işleme ve geri gönderme alternatif önlemlerdir; geri gönderme için varış yeri belirlendikten sonra en fazla altmış gün tanınır ve gecikme uygun bir sebeple gerekçelendirilmezse ürün imha edilir (Madde 22/2). İhraç edildikten sonra geri dönen ve başka hiçbir şekilde değerlendirilemeyen ürünler Bakanlık gözetiminde işletmeci tarafından imha edilir (Madde 29/ç).

Bu işlemlerin Bakanlıkça uygulanmasından doğan masraflar sevkiyattan sorumlu gıda veya yem işletmecisine veya yasal temsilcisine aittir (Madde 23). Gıda zehirlenmesi şüphesinde numunelerin muayene ve analiz ücretleri dahil tüm masraflar faaliyetten sorumlu kişilere, normal kontrolü aşan ek kontrollerin masrafları ürünün sahibine veya elinde bulunduran kişiye aittir (Madde 41). Yönetmelik imhanın teknik yöntemini ve atık olarak yönetimini ayrıntılandırmaz; hangi yöntemin uygulanacağı Bakanlık gözetiminde belirlenir.

İzlenebilirlik ve kamuoyu bilgilendirmesi nasıl işler?

Gıda ve yem işletmecisi, üretim, işleme ve dağıtımın tüm aşamalarında ürünün, eklenecek maddelerin ve gıdanın elde edildiği hayvanın takip edilebilmesi için bir sistem kurar; izlenebilirliği sağlayan belgeleri ürünün raf ömrünün bitiminden itibaren üç ay saklar ve sistemi yılda en az bir kez gözden geçirip kayıt altına alır (Madde 39). Hızlı uyarı sistemi, doğrudan veya dolaylı bir riskin bildirimi için Bakanlıkça kurulur; ulusal temas noktası Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğüdür (Madde 30).

Bakanlık, laboratuvar sonucuyla taklit veya tağşiş yapıldığı kesinleşen ürünleri üreten veya ithal eden firmanın adını, ürün adını, markasını ve parti veya seri numarasını resmî internet sitesinde duyurur; kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye düşürecek şekilde bozulmuş veya değiştirilmiş gıdalar için de aynı yol izlenir (Madde 8). 8 Mayıs 2025 değişikliği karekod ve gıda işletmesi karekoduna ilişkin tanımları eklemiştir (Madde 4).