Gümrük Yönetmeliği

Gümrük Yönetmeliği, 4458 sayılı Gümrük Kanununa dayanılarak hazırlanmış ve 7 Ekim 2009 tarihli, 27369 (Mükerrer) sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Yönetmeliğin amacı, Gümrük Kanununun yönetmelikle düzenlenmesini öngördüğü konuları düzenlemek ve uygulamaya yön verecek hususlara açıklık getirmektir; gümrük işlemlerine ilişkin usul ve esasları kapsar (Madde 1 ve 2). Çok geniş bir metindir ve yayımından bu yana defalarca değiştirilmiştir. Eşyanın imhası ve terki bakımından ilgili hükümler aşağıda toplanmıştır.

Gümrük idaresi eşyayı ne zaman kendiliğinden imha ettirebilir?

Gümrüğe sunulan eşya, gümrük beyanında bulunulmadan önce kaza veya elde olmayan nedenlerle hasara uğrar, harap olur, bozulur ve bu yüzden bir arada bulunduğu eşyaya ya da çevreye zarar verir veya tehlike arz ederse, gümrük idaresi bu eşyayı sahibine haber vermeden kendiliğinden imha ettirebilir (Madde 98). Sonucu eşya sahibine yazılı olarak bildirilir ve imha masrafları sahibinden tahsil edilir.

Eşyanın yalnızca bir kısmı imha edilmişse, kalan kısım için sahibine yazılı bildirim yapılır ve talebine göre işlem yapılır. İmha kararı; gümrük idare amiri veya görevlendireceği amir ya da memur başkanlığında en az üç kişiden oluşan komisyonca alınır ve sonuçlandırılır; karar ile sonuçlar tutanağa bağlanır (Madde 98).

Fikrî ve sınaî hak ihlali şüphesinde kolaylaştırılmış imha nasıl işler?

Gümrük işlemleri sırasında fikrî ve sınaî bir hakkı ihlal ettiğinden şüphe edilen eşya, dava açılmadan veya mahkeme kararı beklenmeden Yönetmelikte belirtilen usulle imha edilebilir (Madde 105). Hak sahibinin, işlemlerin durdurulduğunun veya alıkonulduğunun tebliğinden itibaren on iş günü içinde (bozulabilir eşyada üç iş günü) ihlal iddiasını açıklayan bir dilekçe ve eşyanın imha edilmek üzere gümrüğe terk edildiğine dair muvafakatname ibraz etmesi gerekir. Bu süre içinde eşya sahibi veya beyan sahibi itiraz etmezse imha yapılır.

İmha, gümrük idaresinin gözetimi ve hak sahibinin sorumluluğu altında gerçekleştirilir; masrafların tamamı hak sahibinden alınır ve imha sırasında numune alınır. İtiraz halinde Madde 107 uygulanır: Hak sahibi belirli sürede dava açıp ihtiyati tedbir almazsa eşya, beyan sahibinin istediği gümrük rejimine göre işlem görür. Mahkemenin eşyayı sahte veya korsan bulduğu hallerde imha masrafları eşya sahibine aittir ve eşya tasfiye hükümlerine göre imha edilir (Madde 111).

İmha ve terk işlemi nasıl yapılır?

Kanunun 165. maddesinin uygulanmasında eşyanın imhası, ilgili kişi tarafından yazılı olarak bildirilir ve bildirim imzalanır; bildirim, gümrük idarelerinin imhayı denetlemesine yetecek bir süre öncesinde yapılmalıdır (Madde 434). Eşya için tescilli bir gümrük beyannamesi varsa gümrük idaresi beyannameye imhaya ilişkin şerh düşer ve beyannameyi iptal eder. Aynı hüküm Hazineye terk edilen eşya için de uygulanır.

Gümrük görevlileri imha sırasında hazır bulunur ve imha sonucunda kalan artık veya atığın miktarını ve türünü, bunlara uygulanacak mali yükleri belirlemek için tutanağa bağlar ya da beyanname üzerinde belirtir. İmhadan çıkan artık ve atıklar serbest dolaşımda olmayan eşya sayılır ve gümrük gözetiminde kalır (Madde 434; ayrıca vergi iadesi bakımından Madde 509).

İmha ve geri dönüşüm açısından ne anlama gelir?

Yönetmelik, imhayı gümrük gözetiminde yapılan, belgelenen ve denetlenen bir işlem olarak tanımlar; imhayı yapacak kuruluşun lisanslı olması gibi çevresel şartlar Tasfiye Yönetmeliği ve çevre mevzuatında yer alır. Eşyanın imha edilememesi halinde de yol bellidir: İhracat veya yeniden ihracat amacıyla geçici depolama yerine konulan ve süresi içinde yerinden çıkarılmayan eşya, tebligat yapıldıktan ve otuz günlük süre geçtikten sonra gümrüğe terk edilmiş sayılır ve tasfiye hükümlerine göre işlem görür (Madde 417).

Çevre ve sağlık bakımından kritik bir sınır da vardır: İlgili kurumlarca yapılan kontrolde insan, hayvan, bitki ve çevre sağlığı yönünden tehlikeli ve zararlı olduğu tespit edilen eşya, yükümlüsü tarafından derhal yurtdışı edilir. Mevzuat hükümleri saklı kalmak üzere bu nitelikteki eşya Türkiye Gümrük Bölgesinde imha edilemez ve gümrük idarelerine terk edilemez (Madde 181).

Uygulamada nelere dikkat edilmelidir?

İthaline izin verilmeyen eşyada, ilgili kurumca aksi öngörülmedikçe yükümlünün talebiyle eşya mahrecine iade edilebilir, üçüncü bir ülkeye transit edilebilir veya ihraç kaydıyla satış ya da masrafları sahibince karşılanmak koşuluyla imha suretiyle tasfiye edilmek üzere gümrük idaresine terk edilebilir (Madde 181). Hangi yolun seçileceği eşyanın niteliğine ve ilgili kurumun görüşüne bağlıdır.

Uygulamada en sık hata, imha bildirimini geç yapmak ve imhayı gümrük idaresi denetimi olmadan gerçekleştirmektir. Beyannamenin iptali, imha tutanağı ve artık-atık kayıtları sonraki gümrük ve vergi işlemlerinde belirleyicidir; bu nedenle işlem yapılmadan önce gümrük idaresiyle yazışma ve tutanakların saklanması gerekir.