5996 Sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu

13 Haziran 2010 tarihli ve 27610 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu, gıda ve yem güvenilirliğini, halk sağlığını, bitki ve hayvan sağlığı ile hayvan ıslahı ve refahını, tüketici menfaatleri ve çevrenin korunmasını da dikkate alarak korumayı ve sağlamayı amaçlar (Madde 1). Kanun 11 Haziran 2010’da kabul edilmiştir; uygulamayı ve resmî kontrolleri Tarım ve Orman Bakanlığı yürütür.

5996 sayılı Kanun neleri kapsar?

Kanun; gıda, gıda ile temas eden madde ve malzeme ile yemlerin üretim, işleme ve dağıtımının tüm aşamalarını, bitki koruma ürünü ve veteriner tıbbi ürün kalıntılarının kontrollerini, salgın hayvan hastalıkları ve zararlı organizmalarla mücadeleyi, hayvan refahını, veteriner ve bitki sağlığı hizmetlerini, canlı hayvan ve ürünlerin ülkeye giriş ve çıkış işlemlerini, bunlara ilişkin resmî kontrolleri ve yaptırımları kapsar (Madde 2). Kişisel tüketim amaçlı birincil üretim ve kişisel tüketim için hazırlanan gıdalar kapsam dışındadır.

Güvenilir olmayan gıda ve yem ne demektir, işletmeci ne yapmak zorundadır?

Güvenilir olmayan gıda piyasaya arz edilemez; insan sağlığı için tehlike oluşturan ve tüketime uygun olmayan gıda güvenilir olmayan gıda sayılır (Madde 21/1). Bir seri, parti veya sevkiyattaki ürünün bir bölümünün güvenilir olmadığı saptanırsa, kalanının güvenilir olduğu ispatlanamazsa tamamı güvenilir olmayan kabul edilir. Bakanlık şartlara uygun ürünlerde bile yeterli şüphe halinde arzı kısıtlayabilir veya piyasaya arz edilen ürünü toplatabilir. Aynı ilkeler yem için de geçerlidir (Madde 21/2).

İşletmeci, ürettiği, ithal ettiği veya dağıttığı ürünün güvenilirlik şartlarına uymadığını değerlendirirse veya buna ilişkin makul gerekçesi varsa ürünü kendi kontrolünden çıktığı aşamadan başlayarak toplamak için işlemleri derhal başlatır ve Bakanlığı bilgilendirir. Gerekli hallerde tüketiciyi bilgilendirir ve ürünün iadesi için çağrıda bulunur (Madde 22/2).

Resmî kontrol sonucunda hangi önlemler uygulanır?

Resmî kontroller risk esasına göre ve çoğunlukla önceden haber verilmeden yapılır; kontrol görevlisi her yere girebilir ve numune alabilir (Madde 31). Mevzuat şartlarını taşımayan veya sağlık açısından tehlike oluşturan canlı hayvan ve ürünler için Bakanlık aşağıdaki önlemlerden birini veya birkaçını uygulayabilir (Madde 32/1):

• piyasaya arzın, taşınmanın, ülkeye giriş ve çıkışın kısıtlanması veya yasaklanması
• piyasaya arz edilmişse satışın durdurulması ve ürünün sahibi veya işletmecisi tarafından piyasadan toplanması
• piyasaya arz amacı dışında değerlendirilebilecek ürünlerin Bakanlık kontrolünde değerlendirilmesine izin verilmesi
• değerlendirilmesi mümkün olmayan ürünlerin Bakanlık gözetiminde sahipleri veya işletmecisi tarafından itlaf ve imha edilmesi

Düzeltilebilir bir eksiklik varsa ve tehlike oluşturmuyorsa ürünün mevzuata uygun hale getirilmesi koşuluyla piyasaya arzına izin verilebilir (Madde 32/2). Bilimsel belirsizlik sürerken Bakanlık geçici olarak üretimin durdurulması, arzın ve tüketimin engellenmesi, toplatma gibi ihtiyati tedbirlere başvurabilir (Madde 26/5).

İmha ve masraflar açısından ne anlama gelir?

Kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak gıdalar, masrafları sorumlusuna ait olmak üzere piyasadan toplatılır ve mülkiyeti kamuya geçirilerek imha edilir (Madde 40/1-a). Yemde hayvan sağlığı için tehlike oluşturan ve tüketime uygun olmayan ürünler masrafları sorumlusuna ait olmak üzere toplatılır ve mülkiyetleri kamuya geçirilir (Madde 40/1-b). Taklit veya tağşiş yapılan gıda ve yeme el konulur; piyasaya arz amacı dışında değerlendirilemeyen ürünler işletmeci tarafından Bakanlık gözetiminde imha edilir veya ettirilir (Madde 40/1-l).

İtlaf ve imha işlemleri tüm masrafları sahibi tarafından karşılanmak üzere Bakanlık gözetiminde yapılır; mal sahipsiz yakalanmışsa masraf Bakanlık bütçesinden karşılanır (Madde 42/3). Toplatması gereken kişi toplatmazsa Bakanlık toplatır ve toplatma masrafının iki katının ödenmesi için bir aylık süre verir (Madde 42/4). Kanun imhanın teknik yöntemini ayrıca anlatmaz; bu ayrıntılar ikincil düzenlemelere ve atık mevzuatına bırakılmıştır. Hayvansal yan ürünlerin depolanması, işlenmesi ve bertarafı yalnızca Bakanlıkça onaylı işletmelerde yapılır (Madde 6/2).

Yaptırımlar ve son değişiklikler nelerdir?

Madde 40 gıda ve yemde, ürüne ve aykırılığa göre değişen idari para cezaları ve mülkiyetin kamuya geçirilmesi gibi yaptırımları sayar; yaptırımları il tarım müdürü uygular, acil tehlikede kontrol görevlisi para cezası dışındaki yaptırımları uygulayabilir (Madde 42/2). Kanunun 40. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi 28/10/2020 tarihli 7255 sayılı Kanunla değiştirilmiş, gıdayla ilgili suçlar için hapis ve adli para cezası öngörülmüştür.

Tazminata ilişkin 5. madde ile hayvan sağlığı yaptırımlarına ilişkin 36. madde, 11 Haziran 2026 tarihli 7584 sayılı Kanunla değiştirilmiş ve değişiklikler 20 Haziran 2026’da yürürlüğe girmiştir.