VUK 278 — Kıymeti Düşen Malların Değerlemesi

VUK 278. madde neyi düzenler?

10, 11 ve 12 Ocak 1961 tarihli 10703, 10704 ve 10705 sayılı Resmî Gazetelerde yayımlanan 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 278. maddesi, "Kıymeti düşen mallar" başlığını taşır ve değerleme hükümleri arasında yer alır. Madde, yangın, deprem ve su basması gibi afetler yüzünden ya da bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak, paslanmak gibi haller sonucunda iktisadi kıymetinde önemli bir azalma olan emtianın emsal bedeli ile değerleneceğini hükme bağlar.

Aynı kural, maliyetlerinin hesaplanması mutat olmayan hurda, döküntü, üstüpü, deşe ve iskartalar için de geçerlidir. Dolayısıyla madde, değeri düşen malın eski maliyet bedeliyle değil, emsal bedelle değerlenmesini öngörür.

Hangi durumlarda uygulanır?

Kanun "önemli bir azalma" aradığı için sıradan fiyat dalgalanmaları değil, doğrudan mala etki eden bir değer kaybı söz konusu olmalıdır. Değer kaybının nedeni bir afet ya da bozulma, çürüme, kırılma, çatlama, paslanma gibi bir hal olmalı; azalmanın önemli sayılıp sayılmayacağı somut olaya göre belirlenir.

Örneğin su basan bir depoda hasar gören ürünler, bozulan gıda stokları veya paslanan metal malzemeler bu kapsamda düşünülebilir. Bu mallar çoğu zaman imha edilmek ya da hurda olarak değerlendirilmek zorunda kaldığından, madde imha ve geri dönüşüm süreçlerinin vergisel tarafında sık anılır.

Emsal bedel nasıl belirlenir?

Emsal bedelin tanımı 267. maddededir: gerçek bedeli olmayan, bilinmeyen veya doğru tespit edilemeyen bir malın, değerleme gününde satılması halinde emsaline nazaran haiz olacağı değerdir. Kanun emsal bedeli üç sırayla belirler:

• Ortalama fiyat esası: Aynı cins ve nevideki mallardan değerlemenin yapılacağı ayda veya önceki iki ayda satış yapılmışsa mükellefin çıkaracağı ortalama satış fiyatı kullanılır; aylık satış miktarının, emsal bedeli belirlenecek malın miktarının en az %25'i olması şarttır.
• Maliyet bedeli esası: Maliyet bedeli biliniyor veya çıkarılabiliyorsa, toptan satışlar için %5, perakende satışlar için %10 eklenerek emsal bedel bulunur.
• Takdir esası: Yukarıdaki yollarla belirlenemeyen emsal bedel, ilgililerin başvurusu üzerine takdir komisyonunca; maliyet bedeli ve piyasa kıymetleri araştırılarak, kullanılmış eşyada yıpranma dereceleri de dikkate alınarak takdir edilir. Mükellefin vergi mahkemesinde dava açma hakkı saklıdır.

Emsal bedeli mükellef kendisi hesaplamışsa, bu hesaplara ait kayıt ve cetvelleri ispat edici belge olarak saklaması gerekir.

İmha ve vergi açısından ne anlama gelir?

278. maddenin uygulama esasları, 25.05.2018 tarihli ve 30431 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 496) ile açıklanmıştır. Tebliğe göre değer düşüklüğü takdir komisyonu kararıyla belirlenir; ilgili bakanlık veya yetkili kurum görevlilerinin de yer aldığı komisyon nezdinde yapılan imha işlemi için tutanak düzenlenmişse ayrıca takdir komisyonu kararı aranmaz.

Tebliğin 8. maddesi uyarınca, malın maliyet bedeli ile emsal bedeli arasındaki fark, takdir komisyonu kararının veya tutanağın mükellefe tebliğ edildiği dönemde gider olarak dikkate alınır. Yurt dışında yapılan imhalarda ilgili ülke mevzuatına göre düzenlenen belgelere dayanılır. Malın maliyetine giren ambalaj malzemesi mal ile birlikte imha edilirse bu da 278. madde kapsamında değerlenir; ayrıca saklanan ambalaj malzemesi ise ayrı bir emsal bedel değerlemesi ve kayıt takibi gerektirir.

KDV tarafı ayrı bir konudur: Vergi Usul Kanunu'ndaki değerleme ile KDV Kanunu'nun 30/c maddesi farklı hükümlerdir ve ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Uygulamada nelere dikkat edilmelidir?

• Değer kaybının nedenini (afet, bozulma vb.) ve tarihini belgelendirin.
• Emsal bedelin 267. maddedeki hangi sıraya göre bulunduğunu ve hesap cetvellerini saklayın.
• İmha yapılacaksa tutanağı düzenleyecek komisyonu ve merciyi önceden netleştirin.
• Gider yazma döneminin, karar veya tutanağın tebliğ tarihine bağlı olduğunu unutmayın.
• İmha edilen malın geri dönüşüm veya bertaraf sürecini atık mevzuatına uygun yürütün ve belgeleyin.