Elektronik cihaz imhası ve e-atık geri dönüşümü

Elektronik cihaz imhası nedir?

Elektronik cihaz imhası, teknolojisi eskiyen, kalite sorunu çıkan veya hasar görüp kullanılamaz hâle gelen elektronik ürünleri kontrollü biçimde elden çıkarma işidir. Bu doğrultuda biz bu ürünleri lisanslı bir tesiste imha eder, zararlı bileşenleri ayırır ve geri kazanılabilir metali ekonomiye döndürürüz. Üstelik teslim aldığımız andan imha tutanağına kadar her adımı belgeleriz. Aynı zamanda Scrap olarak 2007’den beri AEEE ve atık pil mevzuatına uyumlu çözümler sunuyoruz.

Kısacası elektronik atık hem risk hem kaynaktır. Bir yandan kurşun, cıva ve kadmiyum gibi ağır metaller ile başka zehirli bileşenler içerdiği için tehlikeli olabilir. Nitekim uygunsuz bertarafta bu maddeler toprağa karışır. Öte yandan aynı atık altın ve bakır gibi değerli metaller barındırır; doğru işlendiğinde bu metaller ikincil hammadde olarak geri döner. Satılamayan elektronik stokla ne yapacağınızı satılamayan elektronik ürün imhası yazımızda da anlattık.

Hangi elektronik cihazlar imha edilir?

Kısacası teknolojisi eskiyen, kalite problemi olan veya hasarlı her elektronik ürün imha ve geri dönüşüm kapsamına girer. Ürünleri gruplarına göre ayırırız:

• Ekranlar, monitörler ve ekranlı ekipmanlar: cıva ve başka zararlı bileşenler barındırabilen ekran ünitelerini ayırır ve özel işleme alırız.
• Aydınlatma ekipmanları: zararlı bileşenlerini ayırıp kontrollü işlediğimiz ürünler.
• Büyük ev eşyaları: kullanılamaz durumdaki ürünleri parçalar, metal ve plastik bileşenlerini geri kazanırız.
• Küçük ev aletleri: hasarlı veya kalite problemi olan aletleri lisanslı ve izlenebilir biçimde imha ederiz.
• Küçük bilişim ve telekomünikasyon ekipmanları: devre kartlarını ayırır, altın ve bakır gibi değerli metalleri geri kazandırırız.
• Lityum piller, bataryalar ve aküler: zararlı bileşen olarak ayırır, Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği’ne uygun işleriz.

Uygulamada stok özellikle şu nedenlerle oluşur: model değişince talebi biten ürünler, üretim hatalı partiler, nakliyede hasar görenler, iade ve teşhir cihazları ile geri çağırdığınız ürünler.

Elektronik cihaz imha yöntemleri

Bu nedenle yöntemi cihazın türüne, içindeki bileşenlere ve geri kazanım potansiyeline göre seçeriz. Öncelikle zararlı bileşenleri ayırırız; ardından değerli malzemeyi ekonomiye geri kazandırırız.

Yani hangi cihazın hangi yola gideceğine sınıflandırma aşamasında tür ve risk durumuna göre karar veririz. Sonuç olarak her kalem imha tutanağında ayrı ayrı yer alır.

Elektronik cihaz imhasının yasal dayanağı

Özetle elektronik cihaz imhası çevre ve vergi mevzuatına birlikte dokunur. Bu yüzden süreci iki tarafı gözeterek kurarız.

• E-atık tarafı: Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik (AEEE Yönetmeliği) 1 Şubat 2023’ten beri yürürlüktedir. Öncelikle yönetmelik, toplanan e-atığın yalnızca çevre izin ve lisans belgeli tesislerde işlenmesini ister (madde 5/5). Ayrıca cihazı kullanan şirketi de “tüketici” sayar (madde 4/1-gg). Dolayısıyla e-atığı ayrı biriktirmek ve kayıtlı bir toplama sistemine ya da lisanslı tesise vermek sizin de görevinizdir; kayıt dışı toplayıcıya vermek ise yasaktır (madde 11). Ayrıntı: e-atık rehberimiz.
• Pil tarafı: Cihazdan çıkan pil için Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği geçerlidir (AEEE Yönetmeliği madde 5/10). Ayrıca bu yönetmelik atık pilin evsel ve diğer atıklarla birlikte depolanmasını, alıcı ortama verilmesini ve yakılmasını yasaklar. Bu yüzden lityum pili çöpe atmazsınız. Ayrıntı: lityum pil imhası.
• Vergi tarafı: Bunun yanında Vergi Usul Kanunu’nun 278. maddesi, kıymeti önemli ölçüde düşen emtianın değerini Takdir Komisyonu kararına bağlar; 278/A maddesi ise imhası gereken mallar için ayrı bir yol açar. Komisyon kararını ürünün fiilî durumuna göre verir; bu yüzden hasarı ya da kusuru gösteren kayıtları başvurunuza ekleyin. Öncelikle tespiti yaptırır, ardından imhaya geçersiniz.
• KDV tarafı: KDV Kanunu’nun 30/c maddesi zayi olan malın KDV’sini düzenler. Ancak imha ettiğiniz malda vergi idaresi ile Danıştay farklı görüştedir; bu yüzden kararı belgeler elinizdeyken mali müşavirinizle verin. Ayrıntı: imha edilen malın KDV’si.

Elektronik cihaz imha tutanağı ve raporlama

İmha tutanağı, hangi cihazı, hangi miktarda, hangi tarihte ve hangi yöntemle imha ettiğimizi resmi olarak kayıt altına alan belgedir. Ancak Scrap’ta tutanak tek başına gelmez; aksine bir belge setinin parçasıdır:

• Takdir Komisyonu tespiti ve karar örneği,
• lisanslı tesisin imha ve geri kazanım kayıtları,
• her partinin fotoğraf ve video kaydı,
• süreç boyunca Online Takip Sistemi’nde izlediğiniz adımlar,
• ayrıca Sürdürülebilir Dönüşüm Raporu: geri kazanım ve karbon verisiyle ESG raporlamanıza doğrudan girdi olur.

Böylece bu set, hem vergi incelemesinde hem de denetimlerde “cihazı gerçekten imha ettiniz mi?” sorusuna tek dosyayla cevap verir.

Veri güvenliği: cihaz imhasında veri taşıyan parçalar

Özellikle telefon, tablet, bilgisayar ve akıllı saat kişisel veri taşır. Üstelik iadeden dönen cihazlarda bu veri önceki kullanıcıdan kalmış olabilir. Oysa Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik, yok etmeyi şöyle tanımlar: veriyi hiç kimsenin hiçbir şekilde erişemeyeceği ve geri getiremeyeceği hâle getirmek (madde 9/1). Dolayısıyla fabrika ayarına dönmek her zaman yetmez.

Bu nedenle elektronik cihaz imhasını veri taşıyan bileşenleri ayırarak başlatırız. Örneğin disk ve hafıza kartı ayrı bir akışa girer; tesis bu parçaların kaydını ayrıca tutar. Böylece cihazın içindeki veri, imhadan sonra kimsenin eline geçmez. Ayrıca veri imhası hizmetimizin ayrı bir başlığıdır. Kontrolsüz imhanın riskini ise bu yazıda anlattık.

Scrap ile elektronik cihaz imhası nasıl ilerler?

Süreç talep formuyla başlar; önce cihazları tür ve risk durumuna göre sınıflandırır, ardından teklifi sunarız. Bunun yanında resmi başvuruları ve Takdir Komisyonu tespitini biz yürütürüz. Ardından cihazları mühürlü, ADR’li araçlarla lisanslı tesise taşırız; pil, devre kartı ve ekran gibi zararlı bileşenleri ayırır, altın ve bakırı geri kazandırırız. Kısaca tipik süre yaklaşık 21 iş günüdür. Sonuç olarak tutanağı, fotoğraf-video kaydını ve Sürdürülebilir Dönüşüm Raporu’nu teslim ederiz; üstelik her elektronik cihaz imha sürecinde bir fidan dikeriz ve bir çocuk doğa eğitimiyle buluşur.