Kısaca: E-atık, ömrünü tamamlamış elektrikli ve elektronik eşyanın kısa adıdır. Türkiye’de bu atığı 1 Şubat 2023’ten beri AEEE Yönetmeliği düzenler. Yönetmelik, cihazı kullanan şirketi de “tüketici” sayar. Bu yüzden e-atığı ayrı biriktirmek ve kayıtlı bir toplama sistemine vermek sizin de görevinizdir.
Hemen her işletmenin bir köşesinde aynı yığın birikir. Çalışmayan yazıcılar, ekranı kırık monitörler, eski kasalar ve bir koli dolusu şarj aleti. Çoğu zaman kimse bu yığını sahiplenmek istemez. Oysa mevzuat sahibini çoktan belirledi. Bu rehber, e-atık kavramını ve işletmenize düşen sorumluluğu sade bir dille anlatıyor.
E-atık nedir?
E-atık, kullanım ömrü biten ya da sahibinin atık saydığı her elektrikli ve elektronik eşyadır. Resmî adı atık elektrikli ve elektronik eşyadır; mevzuat bunu AEEE diye kısaltır. Üstelik tanım cihazın gövdesiyle sınırlı kalmaz. Yani kablo, devre kartı ve pil gibi bileşenler de cihazla birlikte bu tanıma girer. Kısaltmanın ayrıntısını AEEE sözlük maddemizde bulabilirsiniz.
Kapsam da sanıldığından geniştir. Örneğin buzdolabı ve klima, ekran ve monitör, lamba, beyaz eşya, küçük ev aleti ve telefon gibi bilişim cihazları bu gruba girer. Yönetmelik 1 Ocak 2024’ten beri bu ürünleri altı kategoride ele alıyor.
E-atık neden sıradan çöp sayılmaz?
Çünkü aynı cihaz hem zehir hem hazine taşır. Devre kartları ve ekranlar kurşun, cıva ve kadmiyum gibi ağır metaller barındırabilir. Bu maddeler çöp sahasında toprağa ve suya karışır. Buna karşılık aynı kartlar altın ve bakır gibi değerli metaller de içerir. Doğru tesis bu metalleri ayırır ve sanayiye hammadde olarak geri verir.
Rakamlar sorunun boyutunu gösteriyor. Birleşmiş Milletler’in Küresel E-Atık İzleme Raporu’na göre dünya 2022’de 62 milyon ton e-atık üretti. Ancak ülkeler bu miktarın yalnızca yüzde 22,3’ünü belgeli biçimde toplayıp geri dönüştürdü. Üstelik rapor, yıllık miktarın 2030’da 82 milyon tona çıkmasını bekliyor.
AEEE Yönetmeliği kimleri bağlar?
Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik, 26 Aralık 2022 tarihli ve 32055 sayılı Resmî Gazete’de çıktı. 1 Şubat 2023’te yürürlüğe girdi ve 2012 tarihli eski yönetmeliğin yerini aldı. Metin üç tarafa görev veriyor:
- Üretici: Cihazı kendi markasıyla üreten ya da ithal eden firma.
- Dağıtıcı: Cihazı satan mağaza ya da internet sitesi.
- Tüketici: Cihazı kullanan herkes.
Buradaki ince nokta üçüncü satırda saklı. Yönetmelik tüketiciyi “EEE’yi kullanan gerçek veya tüzel kişi” diye tanımlar. Dolayısıyla ofisinde bilgisayar kullanan bir şirket de tüketicidir. Aynı şekilde deposunda el terminali kullanan bir lojistik firması da bu tanıma girer.
İşletmenizin e-atık yükümlülükleri neler?
Yönetmeliğin 11. maddesi tüketicinin görevlerini dört başlıkta topluyor:
- Uzun ömürlü, enerji verimli ve tamir edilebilir cihazları tercih edin. Ayrıca kullanılmış cihaz için yeniden kullanım seçeneğini değerlendirin.
- E-atığı diğer atıklardan ayrı biriktirin.
- E-atığı belediyenin toplama noktasına, atık getirme merkezine, satıcının ya da üreticinin toplama sistemine veya bir AEEE işleme tesisine verin.
- E-atığı kayıt dışı toplayıcıya vermeyin.
Son kural kâğıt üzerinde basit, uygulamada zordur. Çünkü kapıya gelen hurdacı cihazı hemen alır, üstüne para da verir. Ancak cihazın sonrasını belgeleyemezsiniz. Ayrıca yönetmelik, e-atığın yalnız çevre izin ve lisans belgesi olan tesislerde işlem görmesini ister. Kısacası teslim ettiğiniz yerin belgesini sormak sizin güvencenizdir.
Eski cihazı satıcıya geri verebilir misiniz?
Evet. Yeni bir ürün aldığınızda satıcı, aynı tipte ve aynı işi gören eski cihazınızı geri almak zorundadır. Marka ve model fark etmez. Üstelik satıcı bunun için nakliye ücreti isteyemez. Eğer teslimat aynı anda olmazsa, satış tarihinden sonraki 30 gün içinde eski cihazı verebilirsiniz.
Bunun yanında küçük cihazlar için ikinci bir yol var. Satış alanı en az 400 metrekare olan mağazalar, 25 santimetreden küçük e-atıklar için mor renkli bir toplama kutusu bulundurur. Bu kutuya alışveriş yapmadan da atık bırakabilirsiniz.
E-atık masrafını kim öder?
Kurumsal kullanıcıların çoğu bu soruyu sormaz. Oysa cevap bütçenizi etkiler. Yönetmelik masrafta asıl yükü üreticiye verir. Ürün 22 Mayıs 2012’den sonra piyasaya çıktıysa kural nettir. Örneğin bilgisayar gibi hem evde hem işyerinde kullandığınız cihazlarda toplama ve işlemenin finansmanını üretici sağlar. Aynı şekilde yalnız mesleki kullanıma uygun cihazlarda, yani “evsel olmayan AEEE”de de toplama, taşıma, işleme ve bertaraf maliyetini üretici üstlenir.
Daha eski mesleki cihazlarda ise kural değişir. Eğer eski cihazı yenisiyle değiştiriyorsanız, masrafı anlaşmanıza göre yeni ürünün üreticisi ya da siz karşılarsınız. Diğer durumlarda masraf size kalır. Ayrıca taraflar, yönetmeliğe aykırı düşmemek şartıyla farklı bir finansman anlaşması yapabilir. Bu yüzden toplu cihaz yenilerken konuyu satın alma sözleşmesine yazmak akıllıca olur.
Toplama hedefi ne, kurala uymayanı ne bekler?
Yönetmelik ülke için bir toplama hedefi koyuyor: 2025 yılı için yüzde 40. Hedef her yıl beş puan artıyor ve 2030’da yüzde 65’e ulaşıyor. Yani kayıtlı toplamanın payı her yıl büyümek zorunda.
Kurallara uymayanlar için yönetmelik 2872 sayılı Çevre Kanunu‘na gönderme yapar. Kanun idari para cezası öngörür. Ancak tutarlar her yıl değişir; bu yüzden güncel rakamı resmî tebliğden kontrol edin.
E-atık teslim ederken dosyanızda neler olmalı?
Yükümlülüğü yerine getirmek yetmez; bunu gösterebilmeniz de gerekir. Bu nedenle her teslimatta şu belgeleri saklayın:
- cihaz listesi: tür, adet ve varsa demirbaş ya da seri numarası,
- teslim alan tesisin çevre izin ve lisans belgesi,
- teslim tutanağı ve tartım fişi,
- veri taşıyan cihazlar için veri imha kaydı.
Bu dosya iki işe yarar. Öncelikle denetimde yükümlülüğünüzü kanıtlar. Ayrıca demirbaşı kayıtlardan düşerken muhasebe biriminize dayanak sağlar. Eğer elinizde satamadığınız ya da arızalı bir ürün stoğu varsa süreç farklı işler. O durumda elektronik cihaz imha sayfamıza göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
E-atık çöpe atılır mı?
Hayır. AEEE Yönetmeliği e-atığı diğer atıklardan ayrı biriktirmenizi ister. Ayrıca atığı belediyenin, satıcının ya da üreticinin toplama sistemine veya lisanslı bir tesise vermeniz gerekir.
Şirketler AEEE Yönetmeliği'nde tüketici sayılır mı?
Evet. Yönetmelik tüketiciyi, elektrikli ve elektronik eşyayı kullanan gerçek veya tüzel kişi diye tanımlar. Dolayısıyla cihaz kullanan her şirket tüketicinin görevlerini taşır.
Eski cihazı hurdacıya verebilir miyim?
Toplayıcı kayıtlı değilse hayır. Çünkü yönetmelik, e-atığı kayıt dışı toplama yapanlara vermenizi yasaklar. Bu yüzden teslim ettiğiniz yerin çevre izin ve lisans belgesini isteyin.
Satıcı eski cihazımı almak zorunda mı?
Evet. Yeni ürün aldığınızda satıcı, aynı tipteki eski cihazı ek ücret istemeden geri alır. Eğer teslimat aynı anda olmazsa, satıştan sonraki 30 gün içinde teslim edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 26 Aralık 2022, sayı 32055), madde 4, 5, 10, 11, 20, 22, 23 ve 29
- 2872 sayılı Çevre Kanunu
- Küresel E-Atık İzleme Raporu 2024 (UNITAR ve ITU)
Yazı, yayımlandığı tarihteki mevzuatı esas alır. Genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki görüşün yerini tutmaz. Kurumunuzdaki e-atık sürecini birlikte kurmak isterseniz talep formumuzu doldurabilirsiniz.
İmha Sürecinizi Planlayalım
Vergi avantajı takvimi ve imha süreciniz hakkında ücretsiz danışmanlık alın.
